Ermənilərin qırğınları 1990-cı ildə

1990-cı il yanvarında Bakıda baş vermiş ermənilərin qırğınları
1990-cı il yanvarın 13-19-da Bakıda erməni əhalisinin üçüncü böyük qırğını baş verdi. Yalnız milli mənsubiyyət üçün 200 minlik erməni icması zorakılıqlara, qırğınlara məruz qaldı və şəhərdən qovuldu. 

Hələ 1988-1989-cu illər ərzində bütün azərbaycanlı KİV-lər, xüsusən televiziya antierməni təbliğat ilə dolu idi ki, o da Azərbaycan paytaxtında ermənilərin qırğınları üçün əsas hazırladı. Radikal tərəfi hakim olan Azərbaycanın “Xalq cəbhəsi” açıq-açığına şəhərin ermənilərini qovmağa və onların mənzillərini almağa çağırırdı. Bütün 1989-cu il ərzində Bakının erməni sakinləri şəhərə çıxmaqdan qorxurdular ona görə ki, erməni vətəndaşlar döyümə və talana məruz qalırdılar ictimai nəqliyyatda olduğu kimi, həm də küçələrdə. 1989-cu ildə Bakıda çoxsaylı ermənilərin qətlləri protokollaşdırıldı. Milli mənsubiyyət üçün Bakı ermənilərindən çoxlarını əsassız olaraq işdən azad edirdilər.

1990-cı il yanvar ayındakı qırğınlar və zorakılıqlar daha əvvəl hazırlaşmışdı. İşlər bir sıra istiqamət ilə aparılımışdı. Xüsusən KİV-lərində geniş əhatəli antierməni təbliğat genişləndirilmişdi ki, onun da təşəbbüskarları azərbaycanlı ziyalılar idi. Televiziyada, radioda çıxış etməklə, çoxlu ziyalılar vurğulayırdı ki, ermənilər ən mühüm vəzifələri və şəhərin ən yaxşı mənzillərini tuturlar. Qırğınların yerinə yetirilməsi mexanizminin növbəti önəmli mərhələsi polisin və təcili yardım xidmətlərinin sistemləşdirilməsi idi. Münasib müəssisələrin işçiləri şəhərdə qeydetməsi olan ermənilərin olmasını dəqiqləşdirirdi. Bütün xırdalıqlarla rayonlara və məhəllələrə bölünmüş şəhərin xəritəsi təşkil edilmişdi ki, orada da ermənilərlə sıx məskunlamış hissələri qeyd edilmişdi. Əvvəlcə həmçinin ermənilərə mənsub olan evlərin siyahıları və mənzillər ünvanları təşkil edilmişdi. Qırıcılara həmçinin hüquq mühafizəçi orqanları kömək edirdilər. Öz növbəsində təcili yardım həkimləri saxta tibbi vəsiqələr verirdi ki, onlara da əsasən ermənilərin ölümü zorakılıqlar yox, ürək-damar pozmalar nəticəsidir. 

1990-cı il yanvarınn 13-də ermənilərin qırğınları hər yerə yayılmağa başladı. Zorakılıqların başlanması günü şəhər nümayişçilərlə dolu idi, xüsusən Lenin meydanında o gündə 70-100 nəfər toplanmışdı kimlər ki, hakimiyyətlərin ləğv edilməsini və erməniləri cəzalandırmaq tələb edirdilər. Bütün bunlar SSRİ və Azərbaycan rəhbərliklərinin imkanverməsi şəraitlərində baş verirdi. Yanvarın 13-dəki mitingdən sonra kütlə qruplara bölünməklə Xalq cəbhəsi aktivistlərin rəhbərliyi ilə şəhəri ermənilərdən “təmizləməyə başlayır”. Qaçqınların sözlərincə, zorakılıqların törədilməsi üçün xüsusi sxema vardı: qırıcıların qrupu qeyd edilmiş ünvanlarla ermənilərin mənzillərinə zorla soxulmaqla onları döyürdülər. Müstəsna qəddarlıqla yerinə yetirilmiş vəhşiliklərin, qətllərin çoxsaylı sübutları var. Erməniləri pəncərələrdən atmışlar, dəmir tamasalarıyla və bıçaqlarla öldürmüşlər, qadınları zorlamışlar, çoxları yandırmışlar. Bunlardan sonra Xalq cəbhəsi üzvləri belə adlanan “qanunla formalaşdırılmış sənədlərlə” mənzilləri ziyarət etməyə başlamışlar. Qırıcılar mənzilin erməni sahibinə öz həyatını xilas etmək üçün dərhal limana getmək təklif edirdilər. Şəhidlər söyləyirlər ki, erməni ev sahibi evdən çıxandan kimi dərhal evin rəsmi orderi əlində təzə sahib gəlirdi. Ermənilər yalnız xeyli vacib şeylər özləriylə aparırdılar, lakin ən qiymətli şeylər, ev sənədləri zəbt edilirdi.

1990-cı ildəki faciəli hadisələr zamanı küçələrdə, iş yerlərində, evlərdə, ictimai nəqliyyatda yüzlərlə Bakılı ermənilər döyülmüşlər. Zorla sürgün edilmişlərin əksəriyyəti yaşlılar idilər ki, onlardan çoxları qəddar döymələrə, acizləşdirməyə dözməməklə yolda yaxud xəstəxanalarda öldülər. Barja ilə Türkmənistan SSR Qrasnovodsk şəhərinə çatmış qaçqınlar əsasən döyülmüş və yaralı yaşlı adamlar idi. Ermənilərə qarşı zorakılıqların və qırğınların dalğası daha sonra Bakının rus əhalisi, xüsusən hərbçilər ailələrinə qarşı yayıldı ki, onların da sırasında həmçinin qurbanlar və çoxsaylı yaralılar oldu.

1990-cı il yanvarın 13-20-də Bakı bütünlüklə qırıcılar əlində idi ki, onlar da polis və daxili işlər ordularının göz önündə dəhşətli zorakılıqlar törədirdilər. SSRİ rəhbərliyi bu hadisələrə qarışmırdı baxmayaraq ki, şəhərdə kifayət qədər hərbi bölmələr və SSRİ Daxili işlər nazirliyinin daxili orduları vardı ki, onlar da sürətlə nizam-intizam sala bilirdi. Qətllər və talan yanvarın 20-nə qədər davam etdi haçan ki, sovet orduları nizam-intizamı bərpa etmək üçün şəhərə daxil oldular. Sovet hakimiyyətini Bakıda xilas etmək üçün M.Gorbaçov şəhərdə fövqəladə vəziyyət elan etmək haqqında sərəncam imzaladı ki, onu da SSRİ Silahlı qüvvələrinin hava-desant diviziyasının komandiri A.Lebedev icra etdi. Ordulara müqavimət göstərildi və 150-ə yaxın azərbaycalılar həlak oldular.


Bakıda təşkil olunmuş erməni qırğınları nəticəsində qurban olmuşların dəqiq sayı hələ aydın deyil. Bir sıra tədqiqatçılara əsasən, bu say 400-ü ötür. Bakıdakı hadisələrin tədqiqatı zordur ona görə ki, qaçqınlar SSRİ ərazisində dağılmışlar. Zorakılıqlar nəticəsində Bakıda erməni qalmadı. Yalnız qarışıq nigahlarda olanlar müstəsna olurdu ki, onların da sayı bir neçə yüz təşkil edirdi.

Bakıda, faktiki olaraq, 1988-ci il fevral ayında Sumqayıtda baş vermiş zorakılıqların eyni ssenarisi təkrarlandı: kütləvi mitinglər, nifrət yayan təbliğat, Ermənistandan gəlmiş azərbaycanlıların istifadə edilməsi, mənzillərin əvvəlcə seçilməsi, hüquq mühafizəçi organlarının passivliyi, eləcə də yazıq yaşlılara, qadınlara və uşaqlara qarşı vəhşi əməliyyatlar. Lakin baş vermiş hadisələrin həcmi daha böyük idi.

Bir sıra avropalı və amerikalı KİV-ləri Bakıda baş vermiş hadisələrə döndülər. Yanvarın 18-də senatorların bir qrupu M.Gorbaçova birgə məktub yazdı ki, orada da Bakıda baş vermiş qırğınlarla bağlı öz narahatlıqlarını bildirirdilər. 

1990-cı il martın 29-da Bakıdakı hadisələrlə bağlı SSRİ Ali şurasının qapalı iclası keçirildi. Azərbaycanın nümayəndə heyəti komissiya yaratmaq tələb etdi ordunun Bakıya daxil etməsini və onun əməliyyatlarını tədqiq etmək üçün. Buna cavab kimi SSRİ rəhbərliyi müdafiə naziri D.Yazov, daxili işlər naziri V.Bakatin, Dövlət təhlükəsizlik komitəsinin rəisi V.Qryuçqov iclas iştirakçılarına qırğınların elə xırdalıqlarını təqdim etdilər ki, onlar da mətbuatda açıqlanmayıb. SSRİ dağıdılması prosesinin sürətləndirməsi səbəbiylə Bakı ermənilərinin qırğınlarına dair işin gələcək yoxlanması başa çatmadı.

1990-cu il yanvar ayında Bakıda baş vermiş ermənilərin qırğınları Avropa parlamenti və ABŞ Kongresi tərəfindən ittiham edilmişdir. Dəhşətli hadisələrin nəticələri 100 minlərlə qaçqınlar, yüzlərlə öldürülmüşlər və işkəncələrə məruz qalmışlardır. Bakıda  baş vermiş hadisələr hüquqi qiymət almayıb, çəkilmiş zərərlər isə, ödənməyib.